در جامعه امروزنقش زنان درخانواده ودرتربیت فرزندان وهمسر داری چگونه باید باشد ؟

 

خانواده  از  جایگاه  رفیع  و بسیار با اهمیتی  برخوردار  است  که در این  بین  مادران  و زنان  عمود و ستون اصلی  خانواده  به حساب  می آیند  و البته  این به مفهوم آن نیست  که بخواهیم   نقش مردان را  کمرنگ  جلوه دهیم  ولی واقعیت   این است  که زندگی  با زایش  ارتباط  مستقیمی  با زنان  دارد  و این جریانی  که  در خانواده  وجود دارد   به جامعه بر می گردد.

 

این جمله معروف  که « زنان با یک دست  گهواره  را تکان  می دهند  و با دست  دیگر  جهان را » نشانگر  اهمیت و جایگاهی است  که زن  داراست  . وقتی ازدواجی صورت می گیرد   و  دو نفر  به عنوان همسر در کنار هم  خانواده ای را  تشکیل  می دهند  با آمدن  فرد سوم  به عنوان  فرزند   رنگ خاصی  پیدا  می کند و این  دو نفر   یک نقطه  مشترک  به نام  فرزند پیدا می کنند  و مطمئناً سنگ بنای   تربیت   از خانواده  آغاز می شود .

 

طفل در محیطی   چشم  می گشاید   که آنرا  خود  انتخاب  نکرده  و خانواده  دارای  فرهنگی  است  که کودک  در آن  فرهنگ  پا به عرصه   حیات  می گذارد   . حال  این خانواده  در چه  سطحی  از فرهنگ  و تحصیلات   باشد   و خصوصیات  فردی  والدین   چگونه باشد    از جمله   عواملی  است  که  در تربیت   فرزند  نقش  مهمی  دارد . مطمئناً مادران آگاه   و مطلع  در تربیت   فرزندان   نیز موفق تر خواهند  بود .

 

وقتی می گوییم   که  مادران  با یک دست   گهواره   و با دست دیگر   جهان   را تکان می دهند ، کدام  مادر  را می گوییم  ؟ آیا  هر مادری  که  حتی  با مسایل  اجتماعی و  تربیتی  و پرورشی  آگاه نیست  و فقط  با  یک روش  خاص  که مبتنی  بر ترس  و تنبیه  و استبداد  باشد ؟  برای  ازدواج  فقط بلوغ  جسمی  کفایت  نمی کند   بلکه  باید  علاوه   در بلوغ  جسمی   از بلوغ  اجتماعی   و روحی و روانی   هم بر خوردار  باشد  . یعنی مادری   می تواند   در تربیت  فرزند  موفق باشد   که  با اصول اولیه تعلیم وتربیت کودک اشنایی داشته باشد  ............................................

 

 

 

 

 


 

با درک زمان  در کنار فرزندانمان  قرار گیریم !

 

در هزاره  سوم  میلادی  در دنیای  امروز دنیای  قرن انفجار اطلاعات  که  در  هر ثانیه بیش از  ده  میلیون داده  اطلاعاتی  بر سر  افراد  فرود  می آید   و گستره گیتی  را زیر  بار انفجار  خود  خم  می کند ، قرن  ماهواره  و اینترنت  که  با گسترش  وسیع  خود  جهان  را زیر  پوشش  اطلاعاتی  گرفته اند .  در همین دنیای  امروز  در حال  حاضر  با آنتن  ها  مخصوص  و بسیار  ظریف  بیش از  ده هزار   کانال  تلویزیونی  24 ساعته  برنامه  پخش  می کند  وقریب به 50  کانال  به زبان  فارسی  برنامه  دارد .

 

 ما در  دنیای اینترنت  رندگی  می کنیم   دهکده  کوچکی  که به گفته  مک لوهان جامعه شناس معروف، دهکده  جهانی  نامگذاری  شده  و امروز   در این  دهکده   جهانی  با همان   دستگاه   کوچک   می توان   به سراسر  دنیا   با هرکس که بخواهیم   ارتباط  برقرار کنیم   .  ما  در جهانی  زندگی  می کنیم  که  می توان  در شبانه روز  دوبار شاهد  طلوع   و دوبار شاهد  غروب  خورشید  باشیم  یعنی  بعد فاصله  معنا ندارد  و ...  در این دنیای امروز  دیگر  فقط  خانواده  و مادر در تربیت  فرزند نقش  ندارند بلکه  همه  نهادها  اعم  از آموزش  و پرورش  ، مجامع  عمومی  ، نهادهای  اجتماعی  و سیاسی  و فرهنگی   و ارتباطات  و ...  باید  با هم   در ارتباط  تنگاتنگ  و گسترده   کار کنند   تا  فرزندان  به درستی  تربیت  شوند .

 

ما در این  جامعه  والدین   را به  سه دسته  تقسیم  می کنیم  ،  یک  گروه   از والدین   اصطلاحاً  والدین  گذشته  گرا  هستند  .  والدین  مستبد  و پدر  سالار  که  چنین  والدینی  همیشه  حسرت   گذشته  را می خورند  و جوانان  را سرزنش  می کنند  و نمی خواهند  بپذیرند  که  جامعه   امروز   با  دنیای دیروز فرق کرده است در دنیای امروز لازم است والدین اطلاعا ت و آ گا هی خود را افزایش دهند وفرزندان خود را  مطا بق زمان ومکان پرورش دهند ..........................................

 

ما باید  خانواده ها  و مادران   را به  این  سمت  سوق دهیم  که  از مکانها و کانالهای مختلف  اطلاعات  و آگاهی  شان  را افزایش  دهند  .  امروز  اطلاعات  جوانان  و نو جوانان   ما زیاد  است  اگر  والدین  بخواهند  آنها را درک  کنند واز عهده  تربیت  و پرورش  آنها  برآیند   باید  اطلاعات  خود  را بالا  ببرند . این  اطلاعات  را  از خواندن کتابها  و زوزنامه ها    و دیدن  فیلم های آموزشی   و استفاده  از مکانهای  آموزشی  مثل  کلاسهای   آموزش خانواده  - باید  کسب  کرد    و افرادی  هم  که  در این  زمینه ها  کار می کنند باید   اطلاعات  مورد  نیاز   روز  خانواده ها  را در  اختیارشان  قرار دهند  تا بتوانیم   امید وار باشیم  که  والدین  نیز  می توانند پا به پای  فرزندان  به پیش  بروند .

 

با این کار خیلی  از  مسائل  ما حل  یا تعدیل  می شوند  زیرا  آسیبهای  اجتماعی   همیشه  وجود  دارند  و ما باید کاری  کنیم  که  آنها را به حداقل   برسانیم .

ما وارث  سه  فرهنگ هستیم :1- فرهنگ  ایرانی   2- فرهنگ  اسلامی   3-  فرهنگ  اروپایی .

 

این  سه فرهنگ  در هم  آمیخته  شده  است  و نمی  توان  آن  را انکار  کرد .  به طور  مثال   وسایل  اتاق   اعم  از میز  و صندلی   و تلفن  و... و حتی  لباسها متعلق به فرهنگ  ما نیست   و خیلی  از موارد  دیگر  که  در طی  روز  و در زندگی  با آن  مواجه  هستیم  .  این یک  بده و بستان   فرهنگی  است   هیچ فرهنگی  نمی تواند   ادعا کند  که مستقل  عمل  می کند   ما باید  نکات  مثبت   فرهنگها  را بگیریم  و  یک  ارتباط  سالم  فرهنگی  داشته باشیم  . بنابراین  ما وارث  این  سه فرهنگ  هستیم  و آن  جامعه ای موفق  است  که  فرزندان  خود  را با توجه  به ارزشها  و  هنجارهای  مورد  قبول  ،  که  در جامعه  ما  فرهنگ  اسلامی  و ایرانی  است  و به راحتی  همدیگر  را پذیرفته  اند  پرورش  دهند .

 

چون نقش  مهم  در پروزش  کودک   یه عهده  زنان  جامعه ماست  باید  آنها را  آگاه  سازیم  و اطلاعات  دقیق  و خوبی  را   در اختیار  آنها  قرار دهیم  وحتی   می توان ادعا کرد  که کلید  حل این مشکل   و معما   به دست  آنهاست .

امام  «ره» می گوید  : « از دامان  زن مرد  به معراج  می رود  » این جمله  نشانگر  جایگاه  رفیع  زنان  ماست  واقعیتی  که اگر  به زنان  ما بها  داده شود  و از آموزش  کافی  برخوردار  شوند  می توانند   در تربیت  فرزندان  وجامعه  موفق  باشتد .

در سالم  ماندن  جامعه  ، مطمئناً  نقش  اصلی و کلیدی  به دست  زنان  و دختران  ماست  . البته  این بحث  دو طرفه است .  مطمئناً  مردان  نیز  در  سالم  سازی  جامعه  نقش  مهمی  ایفا  می کنند  .

 

زنان  هم در خانواده  نقش کلیدی  دارند و هم  در جامعه تقش بزرگی  دارند  و از حساسیت  بیشتری  نیز برخوردارند و به لطف خدا   در  جامعه  ما در مقایسه  با جوامع  اروپایی  خانواده  و نقش  زن  ، نقش محوری  دارد  و به خاطر  اینکه  زنان  ما  الگوهایی مثل  حضرت فاطمه زهرا (س) دارند  مطمئناً   در حضور  جامعه  نیز  یک سری  حریم ها  و مسائلی  را رعایت  می کنند  .

مسئله  دیگر  که  لازم  است  در زمینه  آگاهی زنان  به آن اشاره کرد   این است  که  صرف داشتن  تحصیلات  دانشگاهی  خیلی  مهم  نیست   و گرفتن  لیسانس  و فوق لیسانس   و طی کردن  مدارج   دیگر ، ممکن است  از نظر  داشتن  یک سری  محفوظات  مهم باشد  ولی   بحث  آداب   معاشرت   اجتماعی  و تربیت  و پرورش  فرزندان ، دارای   نکاتی  است  که باید در  فراگرفتن  آنها  برنامه  ریزی  شود  و اگر  دختران   ما  در حال  فراگرفتن  مدارج  علمی  هستند  باید  در رابطه  با این  مسائل  هم  اطلاعات  لازم  را کسب  کنند ،  مطمئناً  خانواده سالم  و جامعه ای سالم  خواهیم داشت .

 

 

در این دهکده  جهانی  مک لوهان  جامعه شناس  معروف  فرد  در هر کجای این دهکده  باشد  می تواند  با  یک دستگاه  کوچک  برای  فرد  دیگر  پیام  ، نوشتار  و تصویر  بفرستد  و پیام  تصویری  و نوشتاری  دریافت  نماید . در این  دنیای  امروز  فرد  به  وسیله   اینترنت   وارد  اتاق  گفتگو  () می شود و در  هر زمینه ای  که بخواهد  با سراسر  جهان   به بحث  و گفتگو  می پردازد  

 

اما  در دنیای  دیروز  افراد  با یک  نگرش  و یک  جهان  بینی  بسته  زندگی  می کردند  . جامعه سنتی  و خانواده از نوع  گسترده  بود  و در چنین  جامعه  ای ارتباطات  بسیار محدود  بود  و جامعه  پذیری  فرزندان  چندان  دشوار  نبود  آمار  جرم  جنایت  در چنین  جامعه ای  بخاطر  تجانس  و نزدیکی  افراد  به یکدیگر  بسیار  پایین  بود  که می توان به طور  کلی  ویژگیهای  دنیای  دیروز  و دنیای  امروز  را به شرح  زیر بیان نمود :

 

 

ویژگیهای دنیای دیروز جامعه سنتی                              ویژگیهای دنیای امروز جامعه صنعتی

 

- خانواده از نوع گسترده                                               -  خانواده  از نوع  هسته ای

- جهان بینی و نگرش  افراد  بسته                                   -  جهان بینی  و نگرش  افراد باز

- محیط محدود  و کنترل  شده                                         - محیط تقریباً نامحدود  و غیر قابل  کنترل

- ارتباطات  محدود                                                      -  ارتباطات  وسیع  گسترده

- کنترل  و نظارت  اجتماعی  قوی                                  -  کنترل  و نظارت  اجتماعی  ضعیف

- آمار جرم  و جنایت  پایین                                           -   آمار جرم و جنایت  بالا

- سکونت غالب  روستا نشینی

 

 

حال با عنایت  به مطالب  مذکور  هر جامعه ای  تلاش  دارد  تا ارزشها  و هنجارهای  خود  را به وسیله  آموزش  و  به  انحاء مختلف به دیگر  نسل ها منتقل  کند  و یا اصطلاحاً افراد  جامعه را اجتماعی  و جامعه پذیر  نماید  و زمانی  می توانیم  بگوئیم  این مهم  تحقق یافته است  که  نسل  جدید  به ارزشها و هنجارها ی جامعه  احترام  بگذارد .

 

 

 

حال جامعه پذیری چیست  و چگونه تحقق می یابد ؟

 

جامعه پذیری  و یا اجتماعی  شدن  عبارت است  از  جریانی  که انسان در آن هنجارهای اجتماعی را یاد گرفته و با آنها تطبیق می یابد و یا به عبارت دیگر جامعه پذیری جریان  و روندی  است که انسان هنجارها و ارزشهای جامعه را پذیرفته  و با آن  تطبیق  می یابد   فرآیند  اجتماعی شدن  به وسیله  عوامل  یا آژانس های شش گانه زیر  امکان پذیر است :

 

                                        2) دیگری مهم          3) گروه همسالان            1) والدین (خانواده) 

4) مدارس و آموزشگاه      5) مجامع عمومی                  6) رسانه های ارتباط جمعی

 

ولی اجتماعی شدن  در دوجامعه  مذکور  دارای  تفاوت هایی است  که به  شرح  زیر  بیان  می شود .

 

ویژگیهای  اجتماعی  شدن  و جامعه  پذیری  در دوجامعه 

 

الف : جامعه سنتی

 

- محیط محدود  و کنترل شده ( مثلاً یک مهمان  در یک  جامعه روستایی فوراً مشهود  است )

- روابط اجتماعی  در جامعه سنتی  یا  در دنیای  دیروز  مستقیم  و رو در رو  بود .

- سیستم  زندگی اکثر افراد  جامعه  با هم  مشابه و تفاوت  چندانی  به  چشم  نمی خورد  تنها  تفاوت  در زندگی  خان  و کدخدا با دیگر افراد  مشخص  بود .

- هنجارها در جامعه  با هم  مشابه  و تفاوت چندانی  به چشم  نمی خورند .

- جریان  ارتباطات  اجتماعی  قوی بود  و خطای  یک فرد  به پای تمام  افراد  خانواده  یا  قبیله   لحاظ می شد .

- کنترل  درونی  هنجارها موجب  می شد  بچه ها  مراحل  اجتماعی  شدن  خود  را بطور  کردی و سازمان یافته  منسجم  در یک  نظام  اجتماعی  پیش  گیرد  و از  هر نوع انحرافی  نیز  مصون  بماند .

 

 

ب : در نظام  صنعتی

 

-  گسترش  شهر نشینی  و وجود  فرهنگ ها  و هنجارهای گوناگون

-  کنترل  و نظارت  اجتماعی  بخاطر  شهرنشینی  و افزایش  جمعیت  بسیار ضعیف

-  افراد آزادی عمل بیشتری  در نابهنجاری دارند .

- نقش خانواده  تا اندازه ای  کاهش  و دیگر نهادهای اجتماعی کننده  تأثیر بیشتری  را ایفا  می کنند .

 

درسی سال گذشته  عمدتاً وضعیت  به شکل  غیر منتظره ای  برای خانواده ها  تغییر کرده است  . به آماری  که اخیراً  در آمریکا  منتشر  شده  توجه  فرمایید :

- میزان  تولد  غیر مشروع  به بیش از 400 درصد  افزایش  یافته است .

- درصد  خانواده هایی که یکی  از والدین  آن  را اداره  می کنند  بیش از سه  برابر  شده است .

- میزان طلاق  بیش از 2 برابر شده است . بعضی  از اخبار حاکی  از آن  است  که نیمی  از تمام  ازدواج  های  تازه  با طلاق  پایان  می یابد .

- خود کشی  در دوران  نوجوانی  300 درصد  افزایش  یافته  است .

- نمره  آزمون  تحصیلی  در میان  همه  دانش آموزان  73 نمره  سقوط کرده است .

 

عمده ترین  مشکلات  انضباطی  طبق  گزارش معلمان  مدارس  عمومی  در آمریکا 

 

                                                            سال 1940                                                      سال 1990

               1                                 1-  صحبت کردن  بدون اجازه                1- استعمال مواد مخدر

2- مصرف الکل                                         2- آدامس جویدن

3- حاملگی                                                3- سر و صدا کردن

4- خودکشی                                               4- دویدن  در راهروی مدرسه

5- تجاوز                                                  5- به هم  ریختن  صف کلاس

6- دزدی                                                   6- زیرپا گذاشتن  قانون لباس پوشیدن

7- حمله مسلحانه                                         7- وضعیت  نامرتب

 

 

حال با عنایت  به  مطالب  فوق  خانواده  به عنوان  یکی  از  آژانس های  ششگانه  نقش  اساسی  و مهمی  را  در  جامعه  پذیری  افراد  مخصوصاً در جامعه  ایران  ایفا  می کند .

 

ولی نکته  اساسی  و مهم  آن  است  که  والدین آگاهی  لازم  را  از  جامعه  امروزی  داشته  باشند  و بتوانند  فرزندان  خود  را با توجه  به  شرایط  زمان  و مکان  جامعه پذیر  نمایند .

در این  دنیای  امروز با  توجه به ویژگیهایی که ذکر شد ما با  سه نوع  الگو  پرورشی  تربیتی  مواجه  می شویم  که در آن والدین  درهر الگو دارای  ویژگیهای  مختص هستند  این سه  الگو  عبارتند از :

1- الگوی پرورشی و تربیتی  استبدای 

2- الگوی پرورشی و تربیتی  سهل گیری

3- الگوی پرورشی و  تربیتی  دموکراسی

 

ویژگیهای عمده  و اصلی  هر الگو  به تفکیک  عبارتند از :

 

الف ) الگوی پرورشی  و تربیتی  استبدادی :

 

-  در این  الگو  بر اعمال قدرت  و انضباط  اجباری  تأکید  می شود .

-  در این  الگو  والدین  کمتر  با  فرزندان  گرم  و با محبت   رفتار می کنند .

-  والدین  برای  دستوراتی  که  می دهند  دلیل  نمی آورند .

-  فرزندان  باید  از والدین  بدون  چون و چرا  اطاعت  نمایند .

-  فرزندان  حق  پرسش  علت  تصمیمات   از والدین  را ندارند .

-  برای عقاید  و نظرات  فرزندان  ارزش  قائل نیستند .

-  با فرزندان خود  گرم و صمیمی  نیستند .

-  رفتار و  اعمال  فرزنان   باید  کاملاً مطابق  میل   والدین  باشد .

-  ترس  تنبیه  و سرزنش  در خانواده  حاکم  است .

-  در تربیت  و پرورش  فرزندان  سخت گیری  می شود .

-  حق حاکمیت  و اظهار  نظر  صرفاً مختص  بزرگسالان است .

-  ارزش شخصی  اعضای خانواده  مخصوصاً کودکان  پایین است .

-  ارتباط  اعضای  خانواده  با یکدیگر مخصوصاً پدر و مادر با  فرزندان  غیر  مستقیم  ، مبهم  و نادرست است .

-  قاعده  و قوانین  حاکم  بر خانواده  و پرورش  فرزندان  خشک ، ناسازگار  و غیر قابل  انعطاف  است .

-  ارزش کارها  به وسیله  دیکتاتور  مشخص  می شود  باید  مطابق  میل  و دلخواه  او عمل  کنند  در کار خصوصی اعضای  خانواده  دخالت  می کند  / کار، تحصیل، وقت گردش و استراحت  افراد  را  معین  می سازد.

 

 

ب ) الگوی  پرورشی و تربیتی  سهل گیری :

 

- آزادی مطلق  حاکم فرماست .

-  والدین  از فرزندان  توقع  رفتار عاقلانه  ندارند .

-  پدر و مادر  نظم  ، تربیت ، تنبه  و پاداش  چندان  جدی  نیستند .

-  نوعی  هرج و مرج  و تزلزل  در خانواده  حاکم  است .

- خواسته های  بچه ها در این الگو محدود نمی شود

- فرزندان در کارها کاملا مستقل بوده و خودشان تصمیم می گیرند

- برای انجام امور خانواده زمان و قوانین مشخص وجود ندارد

- فرزندان والدین سهل گیر از نظم و انضباط هیچ بهره ای نیرده و افرادی خود کامه و خود رای هستند

- نمونه بارز و مشخص اینگونه از خانواده این است که هیچ گاه تمام افراد خانواده برای صرف شام و ناهار دور یک سفره جمع نمی شوند

- در این الگو پدر و  مادر فرزندان خود را کنترل نمیکنند و بر رفتار و عمل انان نظارت  ندارند

- در تنبیه و پاداش در رابطه با فرزندان خود چندان جدی نیستند .

 

 

- الگوی پرورشی و تربیتی دمکراسی

 

- همه افراد خانواده قابل احترام هستند .

- تمام افراد خانواده حق اظهار نظر در تصمیمات زندگی را دارند .

- روش عقلانی در تمام شئون زندگی حاکم است .

- والدین برای دستورات ،راهنمایی و نظرات خود دلایل منطقی و عاقلانه ارائه می کنند .

- برای قانع نمودن فرزندان از صحبت و گفتگو استفاده می شود.

- والدین در صحبت با فرزندان خود گرم وصمیمی هستند .

- برای تصمیم و نظرات  فرزند احترام و ارزش قائلند

- همکاری و صمیمیت بین اعضاء خانواده مخصوصأ پدر و مادر حاکم است

- قبل از تو بیخ و سرزنش کودکان چرای رفتار و عمل از آنان سوال می شود

- سطح ارزش شخصی افراد خانواده بالا است

- ارتباط بین اعضاء خانواده مخصوصأ والدین با فرزند مستقیم واضح و صریح و صادقانه است

- قاعده و قوانین  خانواده قابل انعطاف ،انسانی، متناسب و دستخوش تغییر است

- در الگو دمکراسی نه مرد سالاری، نه زن سالاری ،نه فرزند سالاری ، بلکه حق سالاری حاکم است

- والدین در برخورد با کودکان سن ،استعداد،توانایی و نیازهای او را مد نظر قرار می دهند

- لذا با عنایت به شاخص ها اصلی سه الگو مذکور مادر این خانواده ها با سه نوع والدین مواجه خواهیم شد

الف:والدین مستبد و گذشته گرا که سعی دارند با روش های استبدادی فرزندان خود را اجتماعی نمایند

ب:والدین سهل گ یر و بی تفاوت که چندان در جامعه پذیری و اجتماعی نمودن فرزندان خود جدی نیستند

ج:والدین دمکرات و آگاه: سعی دارند با گفتگو و همچنین درک شرایط زمان و مکان فرزندان خود را اجتماعی نمایند پس میتوانیم نتیجه گیری نمائیم درجامعه امروز بهترین الگویی که با شرایط جامعه ای امروزی تطبیق دارند الگوی پرورشی و تربیتی دمکراسی است و در پایان نتیجه یک پژوهش در زمینه خانواده و جوانان که در جامعه ایران انجام شده است را از نظر میگذرانیم

 

 

نتیجه یک پژوهش در زمینه خانواده و جوانان

 

نتیجه یک نظر سنجی نشان میدهد اکثریت جوانان ایرانی به خانواده خود علاقمند هستند و در جمع خانواده احساس آرامش و امنیت میکنند این پژوهش که به وسیله سازمان ملی جوانان از تمامی استانها انجام شده است نشان  میدهد

که از 85 هزار نفر که در این نظر سنجی شرکت کردند جو خانوادگی را نا آرام دانسته و 42 درصد به وجود در گیری و اختلاف بین پدر و مادر اشاره کردند .

 

 77 درصد  از جوانان  بیان داشتند  که آنان  به گونه ای به خانواده تعلق عاطفی  دارند  که دوری از خانواده  بر ایشان  دشوار  است  و همچنین  جوانان  روابط  خود  را با  مادران  صمیمانه  تر از  رابطه  خود  با  پدر  توصیف  کرده  اند و نکته  بسیار حائز اهمیت  اینکه  در این  نظر سنجی  79 درصد  به این سوال  که خانواده ام  به من اعتنا  ندارند  پاسخ  مثبت  داده اند  که بیانگر  تعارض  بین جوانان و والدین  و فاصله  بین آنها  را نشان  می دهد و همچنین  85درصد  پیشرفت  خود  را مدیون  خانواده  دانسته اند .

 

 

      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

 

1- نیک میر،وان/ گاری دی، مگی (1380)،  والدین  مؤثر ، فرزندان مسئول ،  ترجمه رئیس دانا ، انتشارات  رشد .

 

2- آرکاوی، استفان (1380) ، هفت عادت خانواده کامروا، ترجمه شاهرخ  مکوند حسینی و داوودمحب علی ،                    انتشارات رشد .

3- رفیع ، جلال (1374) ، فرهنگ مهاجم ، فرهنگ مولد ، انتشاراطلاعات .

 

4-رفیع پور ، فرامرز(1380) ، آناتومی جامعه، شرکت سهامی انتشار .

 

5- اعزازی،شهلا (1376)، جامعه شناسی خانواده با تآکید  بر نقش ، ساختار و کارکرد  خانواده  در دوران  معاصر ،

انتشارات روشنگران .

6- آقابخشی ، حبیب (1379)، اعتیاد و آسیب شناسی خانواده،مصون سازی کودکان در برابر اعتیاد ،

انتشارات  دانش آفرین .

7- اسپاک، بنجامین (1366)، پرورش فرزند درعصر دشوارما ، ترجمه  هوشنگ  ابرامی ،

 انتشارات  صفی علیشاه.

8- ساروخانی، باقر (1370) ، جامعه شناسی  خانواده ، انتشارات سروش.

 

9- ایزد پور ، علیرضا (1380)،  بررسی نقش خانواده  در اجتماعی شدن  فرزندان ،

پایانامه  تحصیلی کارشناسی ارشد  جامعه شناسی  ، دانشگاه آزاد  اسلامی واحد  تهران  مرکزی.

 

10- روزنامه  مردم سالاری  ، یکشنبه  29 دیماه  81 ماره  309 ص 9 .