سرمایه اجتماعی

مقدمه

 

بسیاری از مردم بااصطلاح سرمایه ی اجتماعی آشنایی ندارند و در زبان روزمره بیشتر در رابطه با بافت اجتماعی صحبت می شود تا سرمایه ی اجتماعی. بنابراین س<ال اساسی این است که سرمایه ی اجتماعی چیست و عناصر تشکیل دهنده ی آن کدامند .

سرمایه اجتماعی را ماده خام جامعه مدنی دانسته اند . این سرمایه از تعامل های هر روزه بین افراد جامعه به وجود می آید . این سرمایه به تنهایی در فرد یا ساختار جامعه نهفته نیست بلکه در فضای تعامل ها و ارتباطات اجتماعی بین افراد وجود دارد .

سازمانها و مؤسسات ارائه دهنده خدمات رفاهی و اجتماعی باید بدانند سرمایه اجتماعی چیست ، از مطالعات و تحقیقات مرتبط با خبر باشند و کاربردهای آن را در خدمات خود به خصوص خدماتی که در سطح اجتماعات محلی ارائه می شود را بدانند .

از منظر دیگر برای درک اهمیت سرمایه اجتماعی در حوزه ی سیاستهای رفاه اجتماعی باید به اهمیت نقش و پایگاه رفاه اجتماعی در برنامه های توسعه کشور توجه داشت . در برنامه های توسعه کشور دیگر نمی توان فقط به بعد مادی با رشد کلان اقتصادی توجه داشت ؛ چرا که این روند در چند دهه ی گذشته مشکلات اجتماعی و فرهنگی را نادیده گرفته است که در میان مدت و دراز مدت حاصلی جز زیان و در نهایت ایجاد موانع در راه پیشرفت همه جانبه و توسعه پایدار در کشور نخواهد داشت .

 

سرمایه اجتماعی چیست ؟

 

سرمایه اجتماعی مفهوم نسبتاً جدیدی در علوم اجتماعی است و به طور خلاصه به معنای « هنجارها و شبکه هایی است که امکان مشارکت مردم در اقدامات جمعی به منظور کسب سود متقابل را فراهم می کند » یا « مجموعه ای از شبکه ها، هنجارها ، ارزشها و درکی دانست که همکاری درون گروهها و بین گروهها را در راستای کسب منافع متقابل، تسهیل می کند . و یا شیوه هایی همچون سنجش سطح اعتماد اجتماعی و سطوح عضویت در انجمن های مدنی رسمی یا غیر رسمی قابل اندازه گیری است ».این سرمایه را غالباً با نرخ مشارکت افراد در زندگی جمعی و وجود عامل اعتماد در بین آنان بیان می کنند .

 

سرمایه اجتماعی مفهومی ترکیبی است که «موجودی» یا میزان این هنجارها و شبکه ها را در یک جامعه و در یک زمان خاص تشریح می کند . رابطه متقابل ، رفتار غیرخودخواهانه ، بهبود سلامت ، خشنودی بیشتر ، مراقبت بهتر از کودکان ، جرائم کمتر و اعتماد نمونه هایی از این هنجارها هستند .

 

براساس تحقیقات انجام شده پیوندهای اجتماعی موجب کاهش خطر ابتلا به بیماری آلزایمر می شودو یا پیوندهای اجتماعی مادران خطر کودک آزاری و تشکیلات اجتماعی در بین کودکان و نوجوانان را کاهش می دهد و یا اینکه وجود اعتماد در همسایگی با نرخ کمتر وقوع جرم کمتر است و ارزشها و هنجارهای مشترک می تواند سطح جرم و خشونت را کاهش دهد . سرمایه اجتماعی در خانواده باعث فراهم آوردن شبکه حمایت برای اعضای خانواده می شود که در مواقع فقرو بیکاری به کمک می آید . این حمایت می تواند مصرف مواد مخدر و خشونت خانگی را که به رفتارهای خشونت بار در جامعه می انجامد را کاهش دهد .

در جامعه ای که از سرمایه اجتماعی اجتماعی پائینی برخوردارند موارد زیر بیشتر مشاهده می شود :

  • نارضایتی و مهاجرت طبقه متوسط شهری
  • کاهش دسترسی به خدمات اجتماعی
  • ایجاد فضای ترس و وحشت که جایگزین روح همکاری و مشارکت در زندگی اجتماعی می شود .

 

کارآمدی سیاستهای تأمین و رفاه اجتماعی که به همراهی و همکاری داوطلبانه مردم نیاز دارد به کیفیت رابطه اجتماعی یا به عبارت دیگر میزان سرمایه اجتماعی موجود در هر کشور بستگی دارد .سرمایه اجتماعی را می توان به منزله ی هنجارها و شبکه های عمومی ای تعریف کرد که دست کم شامل سه عنصر آگاهی ، اعتماد و مشارکت باشد .براساس تحقیقات انجام شده رابطه سرمایه اجتماعی و بهداشت نیز ثابت شده است  نتایج تحقیقات نشان می دهد براساس اعتمادی که در شبکه های رسمی و غیر رسمی وجود دارد به مردم کمک می کند تا:

  • به آموزش بهداشت و اطلاعات دسترسی یابند .
  • نظامهای بهتری از ارائه ی مراقبت بهداشتی طراحی کنند .
  • برای ساختن زیربناهای بهداشتی و اصلاح آن به طور جمعی اقدام کنند .
  • تلاشهای پیشگیری را ارتقا دهند .
  • هنجارهای فرهنگی را مطرح کنند که برای ارتقای بهداشت تعیین کننده است .

 

مفاهیم مشترک در تعاریف سرمایه اجتماعی

با مروری به تعاریف مختلف سرمایه اجتماعی در متون علمی که طی سالهای اخیر منتشر شده است به مفاهیم مشترکی برمی خوریم که در نظریه پردازی سرمایه اجتماعی از آن استفاده می شود . برخی از این مفاهیم عبارتند از : مشارکت در شبکه ها، بده بستان بین افراد، اعتماد ، هنجارهای اجتماعی، استفاده از منابع مشترک ، کنشگرایی.

براساس تحقیقی که به منظور اندازه گیری سرمایه اجتماعی در پنج اجتماع مختلف در استرالیا انجام شده است (بولن و اینکس؛1999) 8 عناصر معرف سرمایه اجتماعی شناسایی می شود :

  • مشارکت در اجتماع محلی
  • کنشگرایی در یک موقعیت اجتماعی
  • احساس اعتماد و امنیت
  • پیوندهای دولتی و خانوادگی
  • ظرفیت پذیرش تفاوتها
  • بها دادن به زندگی
  • پیوندهای کاری

از موارد فوق ، چهار مورد مشارکت در اجتماع محلی ، پیوندهای همسایگی،یوندهای خانوادگی و پیوندهای کاری ، به مشارکت و پیوندها مربوط می شوند و چهار مورد دیگر یعنی: کنشگرایی در یک موقعیت اجتماعی، احساس اعتماد و امنیت ، ظرفیت پذیرش تفاوتها و بها دادن به زندگی ، سنگ بنای سرمایه اجتماعی هستند .

 

سرمایه اجتماعی یکی از اجزای ثروت ملتها برای توسعه پایدار

توسعه پایدار با توجه به ثروت ملل نظریه پردازی می شود و به معنی حفظ و غنا بخشیدن به ثروت برای نسل های آینده است . دیدگاه جهانی بین چهار جزء، تشکیل دهنده ثروت ملت ها تمایز قائل می شود .

الف) سرمایه ی طبیعی: موجودی دارایی محیطی مثل زمین ، آب،جنگل ، معادن ، گیاهان ، و جانوران که به بعد محیطی توسعه پایدار مربوط می شود.

ب)سرمایه تولید شده یا دست ساز بشر: موجودی ماشین آلات ، کارخانه ها ، ساختمانها و تجهیزات زیربنای مثل خطوط راه آهن و جاده ها ، پالایشگاهها که بر بعد اقتصادی توسعه پایدار دلالت دارند .

ج)سرمایه انسانی:ظرفیت های سازنده افراد که بر مهارت ، آموزش و بهداشت مبتنی است  و همراه با سرمایه اجتماعی- بعد اجتماعی توسعه پایدار تشکیل می دهد .

د)سرمایه اجتماعی: شبکه ها، انجمن ها و مؤسساتی که با هنجارهای مشترک و روابط متکی بر اعتماد شکل می گیرند و همکاری را تسهیل می کنند .

از این دیدگاه سرمایه اجتماعی جزئی تفکیک ناپذیر از مجموعه ثروت یک ملت است که در چارچوب نظر به توسعه پایدار ، ایجاد حفظ آن و غنا بخشیدن به آن برای استفاده نسل آینده از اهدافی است که توسعه پایدار ملزم به پیگیری آن است .

 

تفاوت بین سرمایه اجتماعی و سرمایه انسانی

شولر(1996) تفاوت سرمایه اجتماعی و سرمایه انسانی را در موارد زیر دسته بندی می کند:

-         سرمایه انسانی بر عامل فردی تکیه دارد ، در حالی که سرمایه اجتماعی بر شبکه ها و روابط بین آنها متکی است .

-     سرمایه انسانی فرض را بر منطق اقتصادی و شفاف بودن اطلاعات قرار می دهد در حالی که سرمایه اجتماعی ارزیابی خود را از دیدگاه ارزشها و هنجارهایی می نگرد که به طور اجتماعی شکل گرفته اند .

-     سرمایه انسانی داده ها را بر اساس سالنمای آموزش یا تعداد مهارتهای افراد اندازه گیری می کند ، اما سرمایه اجتماعی استحکام و تعهدات دو جانبه بین افراد و گروهها و مشارکت مدنی را مبنای اندازه گیری قرار می دهد .

-     سرمایه انسانی ، بازده را بر اساس درآمد فرد و با سطوح بهره وری اندازه گیری می کند در حالی که سرمایه اجتماعی بازده را بر اساس کیفیت زندگی مورد سنجش قرار می دهد .

تأکید بر استحکام تعهدات دوجانبه بین افراد و گروهها و مشارکت مدنی برای اندازه گیری داده های سرمایه اجتماعی و اندازه گیری بازده بر اساس متغییرهای کیفیت زندگی قابل توجهی است که ارتباط سرمایه اجتماعی را با اصلی ترین هدف برنامه های توسعه و ارتقای شاخص های اجتماعی ، یعنی بهبود کیفیت زندگی نشان می دهد .

 

سطوح مختلف بررسی در چارچوب نظری سرمایه اجتماعی

در یکی از مطالعاتی که اخیراً انجام شده است سه سطح مختلف برای بررسی شناسایی شده است :

-         سطح روابط بین افراد، مانند خانواده ، دوستان و همسایگان.

-         سطح انجمن ها و سازمانهای واسطه مانند عضویت باشگاهها، شرکت ها و احزاب سیاسی.

-         نهاد های اجتماعی در سطح کلان.

در چارچوب نظری برای سنجش سرمایه اجتماعی در دو سطح خرد و کلان نیز مورد توجه و بررسی قرار گرفته است . سطح کلان روابط و ساختارهای رسمی مانند قوانین، مقررات چارچوب های حقوقی، رژیم سیاسی، سطح عدم تمرکز و سطح مشارکت در فرآیند شکل گیری سیاسی را شامل می شود . سطح فرد به نقش بالقوه ای اشاره دارد که سازمانهای افقی و شبکه های اجتماعی در توسعه جوامع دارند ، در درون سطح فرد دو نوع سرمایه اجتماعی مورد شناسایی قرار می گیرد:

الف) سرمایه اجتماعی شناختی

ب) سرمایه اجتماعی ساختاری

آن قسمت از سرمایه اجتماعی که کمتر قابل لمس است و به ارزشها، اعتقادات ، طرز تلقی ها، رفتارها و هنجارهای اجتماعی اشاره دارد، سرمایه اجتماعی شناختی نامیده می شود .این ارزش ها شامل اعتماد،همبستگی و اتفاق نظر و بده بستان است که در بین اعضای یک اجتماع مشترک می باشد و شرایطی را به وجود می آورند که تحت آن شرایط اجتماعات مختلف می توانند برای رسیدن به فایده مشترک با هم کار کنند .

سرمایه اجتماعی ساختاری شامل شکل و عملکرد سازمانهای رسمی، غیررسمی محلی می شود که به عنوان ابزاری در راستای توسعه اجتماع خدمت می کنند . سرمایه اجتماعی ساختاری از طریق سازمانهای افقی و شبکه هایی شکل می گیرد که فرآیندهای تصمیم گیری شفاف و جمعی، رهبران پاسخگو و تجارب عملی از اقوام جمعی و مسئولیت متقابل دارند . ارتباط سازنده سطح کلان و خود سرمایه اجتماعی از اهمیت بسیاری برخوردار است و نبود این ارتباط منجر به درهم ریختن اعتماد می شود که اصلی ترین عنصر تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی است .

/ 2 نظر / 109 بازدید
مرضیه غفوری

سلام آقای ایزد پور مطلب جالبی بود و آموزش دهنده / جناب آقای ایردپور تشکر و قدر دانی می کنم از شما که امرو پابه پای مهد کودک های استان سمنان با کاروان شادی ما را همراهی کردید

افشین حسین زاده

سلام. مقاله سرمایه اجتماعی را مطالعه کردم. مفید و خواندنی بود. با تشکر. موفق باشید.